Analiz

Düzeltme işareti nedir? Yazım kuralının anlatımı ve örnekler

Düzeltme işareti, Arapça ve Farsça’dan Türkçe’ye geçen kelimelerde kullanılır. “Düzeltme imi” ve “şapka” diye de bilinen ve ^ olarak yazılan bu işaretin iki temel görevi var: Sesi uzatmak ve sesi inceltmek. Türk Dil Kurumu (TDK) kurallarının yanı sıra farklı kaynaklara da bakıp örnek cümleler vererek gelin düzeltme işaretinin nasıl yazıldığını birlikte hatırlayalım.

Düzeltme işaretinin TDK tanımı şöyle: “Yazılışları aynı okunuşları ve anlamları farklı Doğu kökenli sözleri birbirinden ayırt etmek ve bunlardaki g, k ünsüzlerini ince okutmak için kullanılan işaret (^), şapka işareti, inceltme işareti, uzatma işareti, şapka.”

TDK sözlüğünde bu maddedeki kelimenin “işâret” diye düzeltme imiyle değil, “işaret” şeklinde yazıldığını not edelim.

Kubbealtı Lugatı ise bu ifadeyi düzeltme imiyle yazıp şöyle tanımlıyor:

Düzeltme işâreti: Uzun olan kalın seslilerle birlikte söylenen alıntı kelimelerdeki “g”, “k” ve “l” harflerini ince okutmak için kullanılan işâret, inceltme işâreti [Arapça’dan ve Batı dillerinden Türkçe’ye geçen bâzı kelimelerde bulunan ince “l”den sonraki sesli üzerine bu işâretin konması doğru değildir: Telâffuz —-> telaffuz, lûtuf —- lutuf, lâtîfe —-> latîfe, lûgat —-> lugat, lâik –> laik. vb.].

Sözlükler düzeltme işaretinin sesi inceltme işlevini daha çok vurgulasa bile; yazılışları aynı, anlamları ve okunuşları ayrı olan sözcükleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine sıkça konduğunu da unutmamamız gerekiyor. Örneğin:

alem (bayrak), âlem (dünya, evren)

hala (babanın kız kardeşi), hâlâ (henüz)

Uyarı: Katil (katl= öldürme) ve kadir (kadr=değer) kelimeleriyle karışma olduğu hâlde katil (ka:til-öldüren) ve kadir (güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konmadan yazılması yaygınlaşmış durumda.

Ali Püsküllüoğlu’na göre Arapça ve Farsça’dan Türkçe’ye girmiş kimi sözcüklerde k ve g ünsüzlerinden sonra a ve u ünlüleri geldiğinde, bunların ince ses vermesi gerekirse üzerlerine düzeltme işareti konur. Bu ünlüler â, û biçimde yazılır. Örnek:

dergâh, kâfir, mahkûm, mezkûr…

Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır:

Halûk, Elâzığ, İslâhiye…

TDK’ye göre nispet ekininin, belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için de kullanılır:

(Türk) askeri ve askerî, (fizik) ilmi ve ilmî (tartışmalar)…

Nispet i’si alan kelimeler Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır:

Millîleştirmek, resmîleştirmek.

Püsküllüoğlu’na göre l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlülerine ve eski “nispet i’si” denilen i ünlüsü üzerine düzeltme işareti konmaz:

lale, ilaç, ilan, billur, üslup, ilmi, milli, dini, resmi…

Batı dillerinde düzeltme işareti yoktur, bunun için Batı dillerinden Türkçe’ye geçen hiçbir sözcükte bu işaret yer almaz. Batı kökenli sözcüklerde l ünsüzünün ince okunması işitme yoluyla öğrenilir:

klasik, plastik, plan, plaj…

Düzeltme işareti (şapka) nasıl yazılır, klavyede nerede?

Düzeltme işaretinin gazeteciler arasındaki kullanımının dahi azalmasının nedenlerinden biri, dijitalleşme olabilir. Batı dillerinde olmadığı için çoğu klavye düzeninde tek bir tuşla düzeltme işareti yazmak mümkün değil. Belki de bu yüzden â ve î gibi harfler daha az kullanılıyor.

Oysa klavyede Shift ve 3 tuşlarına aynı anda basıp ardından a, e, u, ı harflerini tuşlayarak â, ê, û, î yazabiliyoruz. Mobil cihazlarda da ilgili harfin üzerinde basılı tutulduğunda şapkalı harfler kullanılabiliyor.

Düzeltme işaretinin kaldırılıp kaldırılmadığı sorusunu ise TDK kaynaklarını ve uzun yıllardır yayımlanan haberleri tarayarak daha önce yanıtlamıştık:

Şapka işareti kaldırıldı mı?

Bermal Baran

Kocaeli Üniversitesi'nin Görsel İletişim Tasarımı (İletişim Fakültesi) ve Türk Dili ve Edebiyatı (ÇAP) bölümlerinden mezun oldu. Gaziantep Üniversitesi 'nin İletişim ve Toplumsal Dönüşüm Ana Bilim Dalı’nda yüksek lisansını tamamladı. Kocaeli ve Gaziantep’te yerel televizyon ve gazetelerde editör, TV muhabiri ve seslendirmen olarak çalıştı.

Journo E-Bülten