Avrupa Gazeteciler Federasyonu (EFJ) tarafından yapılan yeni bir anket, meslek örgütlerinin “haber üreticileri”ne yönelik karışık bir yaklaşım sergilediğini ortaya koydu. Gazetecilik örgütleri, bu yeni aktörleri habercilik dünyasının bir parçası olarak kabul edip etmeme konusunda bölünmüş durumda. Bulgular, gazetecilik etiği ve kurumların tüzüğünden kaynaklı sınırlamalar konusundaki endişelerin, bu aktörlerin dahil edilmesinin önündeki başlıca engeller olmaya devam ettiğini gösteriyor.
Reuters Enstitüsü, son Dijital Haber Raporu‘nda, haber üreticilerinin (tanımı aşağıda bulabilirsiniz) geleneksel medyayı geride bırakarak geniş kitlelere başarıyla ulaştığını vurguluyor. Haber dünyasının sınırları hızla değişirken, EFJ, gazetecilik örgütlerinin konumunu anlamaya çalıştı.
Bu kurumları, yeni nesil haber üreticilerini dışlamaya veya kabul etmeye iten nedir? Yeni nesil haber üreticileri, Avrupa genelinde gazetecileri ve medya çalışanlarını temsil eden kuruluşlar için ne gibi zorluklar ve fırsatlar yaratmakta?
Sendikalar için anahtar kelime: Mesleki kriterler
Anket, Kasım 2025’te 22 Avrupa ülkesinden 26 EFJ üyesi tarafından yanıtlandı. Sonuçlar, gazetecilik örgütlerinin neredeyse eşit olarak üç gruba ayrıldığını göstermektedir:
- Üçte biri (9 üye) henüz net bir politika benimsememiş ve konunun tartışma aşamasında olduğunu belirtti;
- Üçte biri (8 üye) belirli koşullar altında haber üreticilerini kabul etmekte. Kişi, temel mesleki kriterleri karşılıyorlarsa, yani gazetecilik faaliyeti yürütüyorsa, toplumsal açıdan önemli içerik üretiyorsa, geçimini gazetecilik faaliyetlerinden sağlıyorlarsa, herhangi bir ticari faaliyet yürütmüyorsa ve/veya etik ilkelere bağlıysa;
- Üçte biri (8 üye) ise haber üreticilerini gazeteci veya medya çalışanı olarak görmemekte ve bu nedenle onları üye olarak kabul etmemekte.
İzlanda’dan bir katılımcı, ülkede şu anda aktif içerik yaratıcısı bulunmadığını belirtti. Sekiz üye, haber yaratıcılarının halihazırda kuruluşlarına başvurarak hukuki yardım, statülerinin savunulması, güvenlik ekipmanı ve basın kartı gibi tipik sendika hizmetlerini talep ettiklerini bildirdi.
Kuruluşun türü (sendika veya dernek) yanıtları etkilemiyor gibi görünse de, haber üreticilerini üye olarak kabul etmemenin ana nedeni öncelikle yasal düzenlemeler. Belçika veya Finlandiya gibi bazı ülkelerde, meslek örgütlerinin tüzüğü veya ulusal mevzuat gereği, üyelerin ulusal basın kartına sahip olması, gelirinin çoğunu gazetecilikten geldiğini kanıtlaması, her türlü ticari faaliyetten uzak durması veya etik standartlara uyması gerekiyor. Haber üreticilerinin çoğu şu anda bu kriterleri karşılamıyor.
Gazetecilik için gerilim mi, fırsat mı?
Yanıtlar, farklı profiller ve eşit olmayan içerik kalitesiyle karakterize edilen, oldukça heterojen bir gruba karşı net bir tavır almakta örgütlerin karşılaştığı zorluğu vurgulamakta. Görünüşe göre kurum içi tartışmaların odağında üyelik tanımı ve kriterleri var.
Cevaplanması gereken pek çok soru olduğu da görülüyor. Örneğin meslek örgütleri kapılarını haber üreticilerine açacak olsa, içerik kalitesi, toplumsal etki veya etik ilkelere bağlılık gibi hangi standartları karşılamalarını bekleyecek?
Bu yeni nesil haber üreticileri ile geleneksel gazeteciler arasında, örneğin izleyici katılımı veya etik konusunda fikir alışverişi için bir alan sağlanmalı mı?
Yoksa, üretilen bazı haber içeriklerinin etik açıdan eksiklikleri nedeniyle, profesyonel olmayan haber içeriği üretiminin gazetecilik mesleğinin dışında kalması gerektiğini mi düşünmeliyiz?
Bazı örgütler, meslekteki süregelen değişiklikleri yansıtma ihtiyacından hareketle, haber üreticilerini yeni bir üye kategorisi olarak kabul etmeyi seçmiş.
Örneğin Sırbistan’da, öğrenciler, 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonu çatısının çökmesi sonrası yapılan yolsuzluk karşıtı protestolardan bu yana çeşitli çevrimiçi platformlarda bağımsız olarak haber üretip yayınlıyor. Bu yayın organları her zaman geleneksel veya resmi olarak kayıtlı medya kuruluşları olmasa da, Sırbistan Bağımsız Gazeteciler Birliği (NUNS), resmi kayda bakmaksızın kamu yararına hizmet edip etmediklerini öncelikli olarak değerlendirmeye karar verdi.
Benzer bir yaklaşım, Ukrayna Ulusal Gazeteciler Birliği (NUJU) ve Hollanda Gazeteciler Birliği (NVJ) tarafından da benimsendi. Bu kuruluşlar, influencer’ları ve blog yazarlarını, sorumlu bağımsız medya içeriği üreticileri olmaları ve etik standartlara uymaları koşuluyla kabul ediyor.
Danimarka Gazeteciler Birliği (DJ), kendi yönetim kuruluna sahip ve birlik içinde faaliyet gösteren bir influencer ve blog yazarları grubu oluşturarak daha da ileri bir uygulamaya imza attı. Birkaç yıldır, Danimarka mevzuatına uygun olmakla kalmayıp, üyelerin uyması beklenen ek etik standartlar da belirleyen bir influencer etik kodu geliştirmekteler. Kod, üyelerin kullanabileceği bir grafik işareti içermekte ve kod ihlallerine ilişkin şikayetleri ele alan bağımsız bir konsey tarafından denetlenmekte.
- Reuters Enstitüsü, “haber üreticilerini”ni “öncelikle sosyal ve video ağları aracılığıyla içerik oluşturan, dağıtan, haberler ve güncel olaylarla ilgili kamuoyu tartışmaları üzerinde bir miktar etkisi olan bireyler (veya bazen küçük gruplar)” olarak tanımlamaktadır.
Anketin kapsadığı ülkeler: Belçika, Hırvatistan, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, İzlanda, Kosova, Lüksemburg, Karadağ, Hollanda, Kuzey Makedonya, Portekiz, Rusya, Sırbistan, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye ve Ukrayna.
