Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31. Taraflar Konferansı (COP31) vesilesiyle ekoloji haberciliğini yedi gazeteciyle konuştuk. Gazeteciler şirket baskısının, bilgiye erişim engellerinin ve geçim kaygısının ekoloji haberciliğini nasıl etkilediğini anlattı.
Türkiye’de doğa, onu haberleştiren gazeteciler ve bağımsız medya kuşatma altında. Ekolojik yıkımın ardındaki sermaye ilişkilerini, siyasi kararları ve bunların hayatlarımız üzerindeki sonuçlarını araştırmak giderek zorlaşıyor. Gazetecilerin çalışma imkanları daraldıkça yaşam alanlarını savunan toplulukların sesi de daha az duyuluyor.
Ekoloji gazeteciliği, doğaya verilen zararı kayda geçirirken üretimin ne için yapıldığını, toprağın ve suyun kimlerin denetimine bırakıldığını, karar süreçlerinde kimin söz sahibi olduğunu ve yıkımın bedelini kimin ödediğini de araştırıyor. Uzmanlık gerektiren bu konuları haberleştiren gazeteciler hukuki baskılarla, bilgiye erişim engelleriyle ve giderek güvencesizleşen çalışma koşullarıyla boğuşuyor.
Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31. Taraflar Konferansı (COP31) vesilesiyle ekoloji haberciliğini yedi gazeteciyle konuştuk. Doğu Eroğlu, Özer Akdemir, Özdeş Özbay, Pelin Cengiz ve Pınar Gayıp’la 15–18 Kasım’da düzenlenen Halkların İklim Zirvesi’nde bir araya geldik. Alev Karakartal ve Özgür Gürbüz ise COP31’i takip ettikleri sırada sorularımızı yanıtladı.
UZMANLAŞMAK ZOR, HABER YAPMAK RİSKLİ

Soldan sağa: Özer Akdemir, Özdeş Özbay, Pınar Gayıp, Pelin Cengiz, Doğu Eroğlu
Türkiye’de ekoloji alanında haber yapan yedi gazeteci, mesleki kimliklerini ve çalışma alanlarını farklı biçimlerde tanımlıyor. Özgür Gürbüz kendisini “çevre, ekoloji, iklim gazetecisi”, Pelin Cengiz “ekonomi ve ekoloji gazetecisi” olarak tarif ediyor. Doğu Eroğlu’nun odağında “çevresel ihtilaflar ve çevresel adalet” var. Pınar Gayıp farklı alanlarda da çalışan ekolojist bir gazeteci. Alev Karakartal, bir süredir yayınına ara vermek zorunda kalan Yeşil Gazete’nin deneyimli iklim ve ekoloji habercilerinden. Özer Akdemir ise yirmi yılı aşkın süredir ekoloji haberciliği yapıyor.
Gazetecilerin bu alana uzanan yolları da farklı. Doğu Eroğlu, 2011’den bu yana HES’lerden kömürlü termik santrallere, mega projelerden yerel mücadelelere uzanan geniş bir alanda haber yapıyor. Pınar Gayıp’ın gazeteciliği, Polen Ekoloji Kolektifi’ndeki çalışmaları ve Kazdağları Dayanışması’ndaki mücadelesiyle kesişiyor. Özdeş Özbay’ın gazeteciliğe uzanan yolu ise iklim aktivizmi ve su hakkı mücadelelerinden geçiyor.
Gazetecilerin ortaklaştığı nokta, Türkiye’de ekoloji haberciliğinin yeterince gelişmediği. Karakartal, uzman haberciliğin medya ortamında değer görmediğini ve genç gazetecilerin belirli alanlarda uzmanlaşmaları için desteklenmediğini söylüyor. Gayıp, alanda çalışan gazetecilerin sayısının geçmişe kıyasla arttığını, ancak uzmanlaşmanın hâlâ sınırlı kaldığını belirtiyor. Gazetecilerin çalıştıkları mecralarda tek bir alana yoğunlaşamaması bu sorunu derinleştiriyor.
Pelin Cengiz, ekoloji haberlerinin önündeki engellerden birini medya sahipliği ve sermaye ilişkilerinde görüyor. Enerji projeleriyle bağlantılı ticari çıkarlar haberlerin yayımlanmasını sınırlayabiliyor. Ekoloji mücadeleleri çoğu zaman bir eylem sırasında gündeme geliyor, ardından yerel toplulukların yaşadıkları takip edilmiyor. Özer Akdemir de bazı gazetecilerin mesleği bıraktığını veya başka alanlara yöneldiğini anlatıyor.

EKOLOJİ HABERCİLİĞİNDE SINIR NEREDE?
Ekoloji gazetecileri haberini yaptıkları mücadelelerin neresinde duruyor? İklim adaletini savunmak gazeteciyi aktivist yapar mı? Yedi gazetecinin yanıtları, mesleki bağımsızlık ve toplumsal mücadelelerle kurulan ilişki konusunda farklı yaklaşımlar ortaya koyuyor.
Alev Karakartal gazeteciliği “temas ve mesafe mesleği” olarak tarif ediyor. Demokrasi, barış, adalet, iklim adaleti ve toplumsal cinsiyet eşitliği taleplerine haberde yer açmanın gazetecilikle bağdaştığını düşünüyor. Ona göre gazetecilerden bu konularda bütünüyle tarafsız kalmalarını beklemek de başlı başına bir taraf seçimi.
Özgür Gürbüz, doğanın korunması için haber yapmanın kendisini “aktivist” kılıp kılmadığından emin değil. Hak temelli gazeteciliği savunuyor ve gazetecinin görevinin “sesi duyulmayanların sesi olmak” olduğunu söylüyor. Bu yaklaşımın, haberin bütün taraflarını dinleme ve karşı tarafın görüşüne yer verme sorumluluğuyla birlikte yürütülmesi gerektiğini vurguluyor.
Geçmişte derneklerde, platformlarda ve Ekoloji Birliği’nde görev alan Özer Akdemir, örgütlü mücadele içinde bulunmanın gazeteciyi zaman zaman haberin öznesi hâline getirebildiğini söylüyor. Doğadan, insan haklarından ve hayvanlardan yana “taraf” olduğunu açıkça ifade ediyor. Örgütlü mücadelenin içinde yer alırken de haberlerinde iddialara ve karşı tarafın yanıtlarına yer verilmesi gerektiğini vurguluyor.
Pınar Gayıp kendisini hem “ekoloji aktivisti” hem “ekolojist gazeteci” olarak tanımlıyor. Bir direnişi haberleştirerek köylülerin sesini duyurmakla aynı alanda nöbet tutmayı ve dayanışma faaliyetlerine katılmayı bir arada yürütüyor. Pelin Cengiz ise gazetecilik ile aktivizm arasında bir ayrım yapıyor. Haksızlıkları görünür kılmanın bir duruş gerektirdiğini, Türkiye’deki siyasal ortamın ve hak ihlallerinin de gazetecileri zaman zaman savunuculuk rolüne ittiğini düşünüyor.
Doğu Eroğlu, haber konularının ve mesleki tercihlerinin politik bir yön taşıdığını söylüyor. Görünürlüğü düşük bir çevre ihtilafını seçmek ve bir karşılık beklemeden ayrıntılarını ortaya çıkarmak için yoğun emek harcamak da ona göre “aktivist” bir yön taşıyor. Kendini aktivizme daha yakın konumlandıran Özdeş Özbay ise araştırmacı gazetecilerin mesleki mesafeyi korumasını önemli buluyor ve hareketlerin içinden ses veren “aktivist gazetecilere” de ihtiyaç olduğunu savunuyor.
SANSÜRDEN GÜVENCESİZLİĞE: “DAR ALANDA KISA PASLAŞMALAR”
Şirketlerin ekonomik ve siyasi gücü, hukuki baskılar, bilgiye erişimin zorlaşması ve güvencesizlik, ekoloji haberciliğinin sınırlarını belirliyor. Baskı kimi zaman bir soruşturmayla, kimi zaman erişilemeyen bir veriyle, kimi zaman da hiç başlatılamayan bir araştırmayla kendini gösteriyor.
Alev Karakartal, enerji, madencilik ve inşaat projelerinin yarattığı tahribatı haberleştiren gazetecilerin hakaret, ticari itibarı zedeleme, halkı kin ve düşmanlığa tahrik, yanıltıcı bilgi yayma ve işyeri dokunulmazlığını ihlal gibi gerekçelerle soruşturma ve davalarla karşılaşabildiğini anlatıyor. Halka açık şirketlerin çevre ihlallerini haberleştiren gazetecilere, şirketin hisse değerini düşürdükleri gerekçesiyle borsa manipülasyonu suçlaması yöneltilebildiğini de söylüyor.
Özgür Gürbüz, doğrudan sansürün holdinglerin kontrolündeki medya kuruluşlarında belirgin olduğunu söylüyor. Şirketlerin reklam ilişkilerini ve ekonomik güçlerini kullanarak çevre haberlerini engellemesi zamanla otosansüre dönüşebiliyor. Karakartal ise Yeşil Gazete’de yayın yönetmenliği yaptığı dönemde şirketlerin şikâyetleri nedeniyle defalarca emniyette ifade vermek zorunda kaldığını anlatıyor. Hukuki süreçler ve yayın organının kapatılması ihtimali gazetecilerin hareket alanını daraltıyor.
Özdeş Özbay, Açık Radyo’nun karasal yayınının RTÜK kararıyla sona ermesinin, dinleyici desteğiyle ayakta duran radyonun erişimini nasıl etkilediğini anlatıyor. Radyo, dinleyicilerinin önemli bir kısmını kaybetti.
Pınar Gayıp, ekolojik yıkıma yol açan şirketleri ve bu projelere onay veren kamu kurumlarını sorgulamanın gazeteciyi hedef hâline getirebildiğini söylüyor. Şirket projelerine ilişkin bilgiye ulaşmak giderek zorlaşıyor. İş cinayetlerini araştırırken işçilerin tehdit edilmesi de bilgi akışını kesebiliyor. Gayıp, gazetecilere yönelik saldırılara geçmişte verilen karşılığın bugün zayıflamış olabileceğini düşünüyor. Buna mesleki yorgunluk da eşlik ediyor.
Doğu Eroğlu, olası bir hukuki süreçte bulgularını savunabilmek için daha fazla doğrulama yaptığını anlatıyor. Eldeki bilgilerin mahkemede kanıtlanamayacağını düşündüğünde bazı araştırmalara hiç başlamıyor. Bu durum, araştırma yapabildiği konuları ve araştırma sıklığını etkiliyor.
Eroğlu’nun İliç’teki maden tesisinin üretim kapasitesine ilişkin araştırmasında resmî kurumlardan ve şirketlerden veri alınamamış. Ekip, belirli güzergâhlardan taşınan malzemeleri sayarak üretim miktarını tahmin etmeyi planlamış, ancak anlamlı bir istatistik üretmeye yetecek veri toplanamamış. Dilovası’ndaki endüstriyel atık araştırmasında ise ilgili bakanlıktan bilgi alınamayınca numuneler bağımsız laboratuvarlarda analiz ettirilmiş. Eroğlu’nun Greenpeace ile yürüttüğü su araştırmasında da şirketler, su tüketimi ve tahsisine ilişkin soruları yanıtsız bırakmış.
Sahadaki müdahaleler de gazeteciler üzerindeki baskının bir başka yönü. Özer Akdemir, Latmos’ta maden faaliyetlerini görüntülerken görevlilerin çekim yapmasına izin vermediğini, fiziksel gerilim yaşamamak için bölgeden ayrıldığını anlatıyor. Alev Karakartal da Akbelen, İkizdere ve Kazdağları gibi direniş alanlarında gazetecilerin karşılaştığı gözaltıları, şirket korumalarının fiziksel müdahalelerini ve jandarma tacizini hatırlatıyor. Hakan Tosun’un öldürülmesi de gazetecilerin sahadaki güvenliğine ilişkin kaygıları artırıyor.
Bütün bu baskılara ekonomik güvencesizlik ekleniyor. Akdemir, gözaltı, hapis ve sansürün yarattığı tedirginliği işsizlik ve geçim sorunlarının ağırlaştırdığını anlatıyor. Cengiz de tam zamanlı gazetecilik yapmanın giderek zorlaştığını ve bağımsız yayınların ayakta kalabilmesi için okur desteğine ihtiyaç duyulduğunu söylüyor.
Eroğlu’na göre hızlanan haber döngüsü, sahada uzun süre çalışmayı gerektiren ekoloji araştırmalarını görünmezleştiriyor. İklim ve biyoçeşitlilik alanlarında uzmanlaşmış gazeteci sayısı sınırlı. Bilimsel yayınları taramak, uzmanlarla çalışmak ve kanıta dayalı dosyalar hazırlamak zaman alıyor. Toprağını, suyunu ve yaşam alanını savunan insanların acil mücadelelerini izlerken iklim ve biyoçeşitlilik gibi başlıklara düzenli olarak zaman ayırmak da zorlaşıyor.
Akdemir, ekoloji haberlerinin yaşam alanlarını savunanlar tarafından kullanıldığını, davalarda da kanıt olarak sunulabildiğini anlatıyor. Eroğlu, hazırladığı bazı haberlerin ekolojik tahribatın durdurulmasına, bir tesisin açılmasının engellenmesine ya da ertelenmesine katkı sağladığını söylüyor.
EKOLOJİK YIKIMIN TOPLUMSAL BEDELİ: EMEK, SINIF VE YAŞAM
Ekolojik yıkım ormanları, suları ve canlı yaşamını etkilerken insanların geçim kaynaklarını, çalışma koşullarını ve toplumsal ilişkilerini de dönüştürüyor. Gazeteciler, doğa tahribatının emek, sınıf, toplumsal cinsiyet ve insan haklarıyla bağının Türkiye’deki ekoloji haberlerinde yeterince kurulmadığını söylüyor.
Alev Karakartal, dünyada iklim haberciliğine odaklanan yayınların ve alt uzmanlık alanlarının geliştiğini, Türkiye’de ise bu alandaki yayınların ve uzman gazetecilerin sayısının sınırlı kaldığını belirtiyor. Pınar Gayıp, ekoloji mücadelesini emek ve sınıf mücadelesiyle, kadın ve LGBTİ+ özgürlüğüyle ve militarizmle birlikte ele alıyor. Özer Akdemir de ekoloji haberlerinde emek ve sınıf boyutunun, kadın mücadelesinin ve hayvan haklarının yeterince yer bulmadığını düşünüyor.
Doğu Eroğlu’nun saha gözlemleri, maden ve termik santral yatırımlarının kadınların ve erkeklerin yaşamını nasıl dönüştürdüğünü gösteriyor. Erkekler ücretli işe yönelerek tarımsal üretimden ve yerel muhalefetten uzaklaşabiliyor. Kadınlar ise geçimlik üretim olanaklarını ve yaşam alanlarını kaybediyor. Yerinden edilen kadınlar yaşadıkları değişimi “üretici olmaktan çıkarak tüketici konumuna” itilmek olarak tarif ediyor. Eroğlu, İkizköy ve Akbelen’de kadınların direnişte öne çıkmasını bu kayıplarla ilişkilendiriyor.
Maden ve enerji yatırımları işçilerin çalışma koşullarını da etkiliyor. Taşeronlaşma ve sendikal örgütlenmenin zayıflığı, işçi sağlığı ve güvenliği sorunlarının sürmesine zemin hazırlıyor.
Pelin Cengiz, kadın hareketinin, emek hareketinin, sendikaların ve ekoloji örgütlerinin ortak mücadele yürütmesi gerektiğini, ancak ideolojik ayrışmaların ve birlikte hareket etme konusundaki isteksizliğin bunu zorlaştırdığını söylüyor. İş cinayetlerine karşı farklı hak örgütlerinin ortak tepki geliştirebileceğini belirtiyor ve imza kampanyalarının ötesine geçen, süreklilik taşıyan çalışmaların önemine dikkat çekiyor.
COP31’İN RESMÎ MASASI VE HALKLARIN İKLİM ZİRVESİ
COP31’in son gününde, müzakerelerin nasıl sonuçlanacağı henüz belli değil. Zirveyi izleyen gazeteciler, şirketlerin karar süreçlerindeki etkisini ve halkların bu süreçlerde ne ölçüde söz sahibi olabildiğini sorguluyor. Antalya’da COP31 ile eşzamanlı düzenlenen Halkların İklim Zirvesi ise iklim krizinden en fazla etkilenenlerin deneyimlerini, taleplerini ve mücadelelerini bir araya getirdi.
COP31’i yerinde izleyen Alev Karakartal, Halkların İklim Zirvesi’nin eşzamanlı düzenlenmesini Glasgow ve Belém’deki halk buluşmaları geleneğinin Türkiye’de sürmesi açısından önemli buluyor. Resmî zirvelerde alınan kararların bedelini çoğunlukla “sıradan ve kırılgan insanların” ödediğini hatırlatarak bu kesimlerin uluslararası müzakerelerde “seslerini yükseltmeleri gerekli” diyor.
Özgür Gürbüz, COP süreçlerinin yetersizliğinin alternatif toplantıları ortaya çıkardığını, ancak bu buluşmalarda dile getirilen taleplerin resmî müzakereleri istenen ölçüde etkileyemediğini düşünüyor. Ona göre asıl değişim ülkelerin siyasi tercihlerinde gerçekleşmeli: “COP’lar aslında ülkelerimizdeki yanlış siyasi tercihlerin bir yansıması. Alternatif toplantılar COP’lardan çok ülkelerin seçim süreçlerini hedef almalı ve iklim krizini çözmeye niyetli temsilcilerin COP’larda olmasını sağlamak için halkı yönlendirmeli.”
Doğu Eroğlu, Glasgow’daki deneyiminin ardından Antalya’da Halkların İklim Zirvesi’ne katılmayı tercih etmiş. COP’larda şirketlerin giderek daha fazla yer kapladığını, yurttaşların ve sivil toplumun karar alma süreçlerine katılımının sınırlı kaldığını söylüyor.
Pınar Gayıp, COP toplantılarının iklim krizine neden olan şirketleri ve devletleri çözümün merkezine yerleştirdiğini savunuyor. COP31 sponsorları arasında yer alan şirketleri farklı bölgelerdeki ekolojik yıkım ve yerel direnişlerle ilişkilendiriyor. Bu nedenle o da COP31’e katılmamayı tercih etmiş.
Pelin Cengiz’in öne çıkardığı beklentiler arasında kömürden çıkış için tarih belirlenmesi, iklim finansmanının artırılması ve kaynakların nasıl dağıtılacağının açıklığa kavuşması var. Cengiz, bazı ülkelerin siyasi liderlerinin zirveye katılmamasını ve müzakerelerin yavaş ilerlemesini olumsuz değerlendiriyor. Kömürden çıkış konusunda somut bir adım bekliyor.
Özdeş Özbay, resmî müzakerelerde yoksul ülkelerin ve Pasifik halklarının temsilinin sınırlı kalmasını küresel eşitsizliğin bir göstergesi olarak görüyor. Halkların İklim Zirvesi’nin ise farklı coğrafyalardaki mücadelelere deneyimlerini paylaşma ve ortak talepler geliştirme imkânı sunduğunu düşünüyor.
Özer Akdemir, uluslararası toplantıların bilgi, belge ve haber kaynaklarına ulaşmak açısından önemini kabul ediyor. İklim mücadelesinin yaşam alanlarını koruyan yerel direnişlerde büyüdüğünü, zirvelerde kurulan ilişkilerin sahadaki mücadeleyle bağ kurabildiği ölçüde anlam kazandığını söylüyor.
COP31’in kararları henüz açıklanmamışken Halkların İklim Zirvesi, 18 Kasım’da yayımladığı bildirgede fosil yakıtlardan hızlı ve adil çıkış, ekokırımın suç sayılması, enerji ve suyun kamusal hak olarak güvenceye alınması ve iklim politikalarının şirket çıkarlarından bağımsız yürütülmesi çağrısı yaptı. Bildirge, toprağını, balıkçılık alanını ya da ormanını kaybeden toplulukların geçim kaynaklarıyla birlikte toplumsal ilişkilerini, kültürlerini ve tarihsel belleklerini de kaybedebileceğini hatırlattı. Görüştüğümüz gazeteciler, baskılara, bilgiye erişim engellerine ve güvencesizliğe rağmen bu kayıpları belgelemeyi ve yıkıma yol açan kararların hesabını sormayı sürdürüyor.

























