Rusya’nın en tanınmış bağımsız gazetesi Novaya Gazeta, 33 yılın ardından 9 Kasım’da Moskova’daki yazı işlerini kapatıyor. Altı çalışanını cinayetlere kurban veren, Çeçenya’daki işkenceyi dünyaya duyuran ve Nobel Barış Ödülü alan gazete, Kremlin’in baskısına sonunda yenik düştü.
Gazete 30 Ekim’de “Bizi öldürdüler” başlıklı açıklamayla kapanacağını duyurdu: “30 yıldır yaşadığımız evin ışıklarını söndüreceğiz.” Novaya, 2022’de diğer bağımsız yayınlar kapatılınca Rusya’da Kremlin’i eleştiren son büyük bağımsız yayın organı olarak kalmıştı.
KAPANIŞA GİDEN YEDİ AY
Son darbeler yedi ay içinde geldi. Nisanda yazı işleri 13 saat boyunca polis tarafından arandı, araştırmacı gazeteci Oleg Roldugin “kişisel verilerin yasa dışı kullanımı” iddiasıyla tutuklandı. Eylülde gazete ve 106 çalışanı “yabancı ajan” ilan edildi. Yasaya göre bu etiket, kuruma yapılacak bağışları suç haline getirmiyor, ama devlet desteğini, reklamı ve gelirlere erişimi kısıtlıyor ve bankalar için de açık bir uyarı işlevi görüyor. 15 Ekim’de Genel Yayın Yönetmeni Sergey Sokolov’un evi arandı, kendisi ifadeye götürüldü.
Ekim sonunda gazeteye 30 yıldır kullandığı binadan tahliye edileceği bildirildi; aynı anda bankalar “şirket içi kuralları” gerekçesiyle okur bağış sistemini kapattı. Gazetenin kurucularından, 2021 Nobel Barış Ödülü sahibi Dmitriy Muratov ile Sokolov, ofisin dinlendiği şüphesiyle çalışanlarla komşu binanın bodrumunda toplandı. Gazetenin “aşırıcı örgüt” ilan edilmesi ve gazetecilerin tutuklanması riskine karşı kapanma kararı alındı.
Novaya Gazeta 1993’te, Mihail Gorbaçov’un 1990’da aldığı Nobel Barış Ödülü parasının (o dönemki karşılığıyla yaklaşık 712 bin ABD doları) bir kısmıyla kuruldu. Yolsuzluk soruşturmaları, savaş haberciliği ve insan hakları ihlallerini yazmasıyla kuruluşundan itibaren Kremlin’in boğazında bir diken oldu.
ALTI CİNAYET VE CEZASIZLIK
Gazete bu haberciliğin bedelini canıyla ödedi. 2000’de muhabirlerinden Igor Domnikov çekiçle saldırıya uğrayarak, 2003’te Yuri Şçekoçihin zehirlendiğinden şüphelenilen ani bir hastalıkla öldü. 2006’da İkinci Çeçen Savaşı’ndaki vahşeti belgeleyen Anna Politkovskaya apartmanında vuruldu. 2009’da gazetenin avukatı Stanislav Markelov ile gazeteci Anastasia Baburova Moskova’nın göbeğinde, ve yine Çeçenya üzerine yoğunlaşan Natalya Estemirova ise Groznı’da kaçırılarak öldürüldü.
Politkovskaya davasında tetikçiler mahkûm edildi ama azmettirici hiç bulunamadı; mahkûmlardan biri 2023’te Ukrayna’da savaşmayı kabul edince affedildi. Gazetecileri Koruma Komitesi’ne (CPJ) göre Putin döneminde Rusya’da 43 gazeteci ve medya çalışanı öldürüldü; bunların en az 25’i doğrudan habercilikleri nedeniyle hedef alındı.
Anna Politkovskaya’nın (duvarda resmi asılı) gazetedeki odası öldürüldüğü günkü gibi korundu
ÇEÇENYA’YA BAKAN SON GÖZ
Novaya Gazeta, Ramzan Kadırov’un Çeçenya’sından düzenli haber yapan neredeyse tek ulusal yayındı. 2017’de muhabir Yelena Milashina, Çeçen güvenlik güçlerinin eşcinsel olduklarından şüphelendikleri erkekleri kaçırıp gizli yerlerde işkence ettiğini ilk duyuran gazeteci oldu. Kadırov haberleri yalanladı, muhabirleri “şeytan” olarak niteledi; ölüm tehditleri alan Milashina bir süre ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Tehdit sözde kalmadı. Milashina 2020’de Groznı’da bir otelin lobisinde dövüldü. 2023’te ise avukat Aleksandr Nemov ile birlikte silahlı kişilerce yolda durduruldu; parmakları kırıldı, saçı kazındı, Nemov bıçaklandı.
NOBEL ÖDÜLÜ SINIRLI BİR KALKAN OLDU
2021’de Nobel Barış Ödülü, Filipinli gazeteci Maria Ressa ile birlikte Muratov’a verildi. Muratov ödülü, öldürülen meslektaşlarına adadı, 2022’de madalyasını Ukraynalı mülteci çocuklar yararına açık artırmaya çıkardı. Nobel’in, Muratov’un 2022 sonrasında da Rusya’da kalabilmesini sağlayan bir kalkan olduğu sık sık dile getirildi. Ama bu kalkan sınırlıydı: Muratov 2022’de bir trende üzerine kırmızı boya dökülerek saldırıya uğradı, 2023’te de “yabancı ajan” listesine dahil edildi.
2022: BAĞIMSIZLARIN BÜYÜK GÖÇÜ
2022’de Ukrayna işgaliyle birlikte orduyu “itibarsızlaştırmayı” ve “sahte haberi” cezalandırmak üzere kabul edilen ağır yasalar, savaşa savaş demeyi bile suç haline getirdi. Novaya Gazeta Mart 2022’de yayına ara verdi: Eylül’de lisansı, yıl sonunda da çevrimiçi kaydı iptal edildi. Çalışanların bir kısmı Riga’da bağımsız bir yayın olan Novaya Gazeta Europe’u kurdu; bu yayın kapanıştan etkilenmiyor.
Novaya yalnız değildi. Çoğunluk hissesi Gazprom’un medya kolu Gazprom-Media’ya ait olmasına rağmen eleştirel çizgisini koruyan radyo Ekho Moskvy, Mart 2022’de yayından kaldırıldı ve Gazprom-Media’nın denetimindeki yönetim kurulu kararıyla kapatıldı. TV Dojd, Meduza, The Insider gibi bağımsız birçok yayın “yabancı ajan” ya da “istenmeyen örgüt” ilan edildi; Riga, Tiflis, Berlin ve Amsterdam Rus bağımsız basınının yeni merkezleri oldu.
Novaya Gazeta’nın hikayesi, yönetmen Askold Kurov tarafından 2019’da bir belgesel olarak sinemaya aktarıldı.
KALANLARIN CEZASI HAPİS OLDU
Ülkede kalanlar için bedel ağır hapis cezaları oldu. Eski savunma muhabiri Ivan Safronov “vatana ihanetten” 22 yıl aldı. Wall Street Journal muhabiri Evan Gershkovich ile RFE/RL gazetecisi Alsu Kurmasheva casuslukla suçlanarak hapse atıldı, 2024’te Türkiye’de gerçekleşen esir takasında serbest kaldılar. Nisan 2025’te Navalny’nin vakfıyla bağlantı iddiasıyla yargılanan dört gazeteci, kapalı duruşmada beşer buçuk yıl hapis cezasına çarptırıldı. RSF’nin 2026 endeksinde Rusya 180 ülke arasında 172. sırada; Rus cezaevlerinde 48 gazeteci bulunuyor.
Kapanış duyurusundan önceki hafta yaşananlar bile gidişatı anlatmaya yetiyor. 1 Kasım’da Rusya’nın Avrupa İşkencenin Önlenmesi Sözleşmesi’nden çekilmesi yürürlüğe girdi; ülkedeki cezaevleri ve gözaltı yerleri üzerindeki bağımsız uluslararası denetim sona erdi. 2 Kasım’da The Insider’ın kurucusu Roman Dobrokhotov, “istenmeyen örgüt” faaliyeti gerekçesiyle gıyabında 5,5 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Norveç’ten yayın yapan Barents Observer’ın gazetecilerinin yarısı ise Rusya’nın aranan kişiler listesinde. Rusya’da gazetecilik artık yalnızca yapılması değil, okunması da tehlikeli bir faaliyete dönüşüyor.
YAKTIĞI IŞIK HİÇ SÖNMEYECEK
Novaya Gazeta “ışıkları söndüreceğiz” dedi. Oysa 33 yıl boyunca bu gazete, Kremlin’in karanlıkta kalmasını istediği her yere tutulan ışıktı: Çeçenya’nın gizli gözaltı yerlerine, cezaevlerine, savaşın ilk haftalarına. İşkence denetiminden çekilmek, sürgündeki gazetecileri mahkûm etmek ve son bağımsız gazeteyi kapatmak aynı hedefe hizmet ediyor: kimsenin içeri bakamadığı bir ülke.
Ama hikâye karanlıkta bitmiyor. Gazetenin terk ettiği binanın duvarında Politkovskaya’nın plaketi asılı; Riga’dan Berlin’e bin 500’ü aşkın Rus gazeteci sürgünde çalışmayı sürdürüyor. Gazetecilerin mahkeme koridorlarında ve kapatılan gazetelerin enkazında habercilik yapmaya devam ettiği Türkiye’den okurlar bunu herkesten iyi bilir. Moskova’daki ışık 9 Kasım’da sönecek; ama Novaya Gazeta’nın yaktığı ışıklar, onları söndürmek isteyenlerden çok daha uzun yaşayacak.
